Haiku

HAIKU EEN INLEIDING 

Inleiding ;

Laat ik mij eerst even voorstellen. Mijn naam is Ludo (63). Ik zie mijzelf niet als een monnik, verre van dat,   driftig op zoek naar de waarheid. Noch naar de zin van alles. Ik geloof, hoop of verwacht, dat die zich alleen openbaart in het alledaagse. Iets wat mij veel beter uitkomt. Reuzen en wonderen bestaan alleen in de illusionaire wereld van de kabouters van Rien Poortvliet, beweer ik altijd. Of zo als mijn moeder zaliger zei; Wat je verloren hebt moet je niet bewust zoeken , maar vinden door met je neus te kijken.

Ik schrijf al van af mijn 18de jaar gedichten, die in vorm en inhoud soms wel soms niet iets  weg hebben van de Japanse haiku. Ik ben begin jaren 70 met de haiku in contact gekomen door een vriend . Samen beoefenden wij een Oosterse vechtsport. De Japanse krijgskaste de Samoerai waren zijn grote voorbeeld. De Japanse samoerai waren zo bijzonder, naar zijn idee, omdat zij naast grote krijgers en zwaardvechters ook de kalligrafie en dichtkunst beoefenden en volledig beheersten. In het gevecht met zwaard of pen draaide het  niet op het winnen, maar op onthechting en tijdloos of beter los van de tijd  zijn. Elke overwinning begint met een overwinning op jezelf door één te worden met het gevecht. waardoor het winnen bijna vanzelfsprekend wordt, omdat het gevecht alleen met zichzef vecht( wat een koan oplevert)   Zij kozen volgens mijn vriend voor de haiku , omdat deze qua vorm kort en bondig sterk leek op de bondige bevelen op het slagveld. In hun beknoptheid, de laatste woorden  op het moment van het sterven. De inhoud weerspiegelde in de beste verzen iets van het wezen van het zen boeddhisme. Een vorm van ascese , die veel van deze krijgers beoefenden. Uit alle verzen sprak echter ook een zeker onthecht zijn van de eigen individualiteit. Iets wat de samoerai met hun normen over eer en plicht jegens hun meester en familie en hun houding tegenover de dood zonder meer aansprak.

Zen boeddhisme;

Het zenboeddhisme kwam in de zesde eeuw vanuit China naar Japan en werd populair tijdens de Kamakura periode( 1185-1333). Niet geheel toevallig tijdens de opkomst van het eerste Shôgunnaat.( Militaire dictatuur) In de daarop volgende eeuwen schommelde de populariteit van deze vorm van boeddhisme sterk en had soms te lijden onder staatstoezicht, wat de vrijheid en originaliteit van deze leer sterk beknotte. Pas na de 2de wereldoorlog groeit er in het westen een steeds grotere belangstelling voor deze vorm van overtuiging. In Japan zelf is er sprake van een daling van de interesse voor de leerstellingen van het zenboeddhisme vooral onder de jongeren.

De boeddha natuur;

Het zenboeddhisme leert, dat het pad naar verlossing van het lijden binnen één leven kan worden afgelegd. Het rad van wedergeboorten wordt daarmee doorbroken. Het zenboeddhisme ontkent daarbij niet de eigen aard en individualiteit van de mens , maar stelt deze niet centraal. Het lijkt daarmee een acceptabele tussenoplossing . Zeker voor de westerse mens. Geboren en opgevoed in  een cultuur waarin juist  de enkeling als individu centraal staat. Door middel van de leerstellingen en methoden van het zenboeddhisme probeert het individu inzicht te krijgen in de eigen allesomvattende ware aard. Deze eigen ware aard wordt  de boeddha natuur genoemd. De boeddha natuur is in alles aanwezig en is wat alle leven samenbindt. Het biedt aan alle wezens de mogelijkheid deze verbondenheid elk op zijn eigen manier te ontdekken als het meest wezenlijke deel van ieders eigen natuur. Daarmee deel te hebben aan het totaal van de natuur. Hoe precies die Boeddhanatuur in elkaar steekt blijft even onduidelijk als in het taoïsme waar het zenboeddhisme zijn mystieke inslag aan ontleent. De mens moet zien zich te ontworstelen aan het gevangen zijn in eigen individuele verlangens om zich zo zich te verlossen van zijn begeerte en  het lijden. (Waar christenen voor bidden moeten boeddhisten voor werken ) . Voor de duidelijkheid; de boeddha natuur is geen vast omlijnd gegeven. Iedereen kan en moet er een eigen inhoud aan geven. Geprobeerd alleen wordt om een evenwichtstoestand te bereiken tussen de alles overheersende individualiteit en de eenheid door verbondenheid, die bestaat met alles in de natuur en de wereld.* Het gedachtegoed is in wezen een uitbreiding van het gegeven van het uitgebreide gezin tot de hele natuur. Tussen alles kan een relatie in mededogen  worden gevonden, waardoor men in een flits van verlichting (satori) een overweldigende eenheid kan ervaren. een totaal ervaring  waarin  de bron van alle  lijden niet langer deel uitmaakt als referentie van het eigen Ik  zijn.

  Soms wordt tijdens het mediteren gebruikt gemaakt van Koans. Koans zijn volkomen irreële uitspraken, die het bewuste en logisch denken op het verkeerde been zetten. Een bekend voorbeeld is de vraag: Wat is het geluid van een hand, die klapt ? Elk gebruik van de logica om op deze vraag een antwoord te vinden is bij voorbaat kansloos. Alleen een intuïtieve benadering heeft kans van slagen maar hoe, dat weet alleen de klappende hand. Het is overigens niet gezegd dat allen die aan deze weg beginnen ook het gestelde doel zullen halen, maar daarom niet getreurd. Om het met een senryu ( Japans spotgedicht met de zelfde opbouw als de haiku, maar een veelmeer aardse inhoud) te zeggen

ook het nirwana

loopt leeg als allen tegelijk

echt boeddha worden

Ludo

methodiek

De methode’s die worden gebruikt om tot dit inzicht en deze totaal ervaring te komen zijn eenvoudig en voor elk “gezond” mens na te volgen. De eerste methode is meditatie, ( langdurig zitten in een houding) waarbij je door geestelijke concentratie je probeert af te sluiten voor de alledaagse prikkels. De bedoeling daarvan is te komen tot een gewaarwording van de voortdurende verandering van ons bewustzijn en zijn automatische reacties. Het is deze methode, waarvan overigens meerdere vormen bestaan, die vooral gepraktiseerd wordt in klooster verband.

De tweede methode bestaat uit een volledig aandacht schenken aan zelfs de kleinste meest alledaagse bezigheden.

Veeg je de vloer ,wordt de vloer !

Dit moet leiden tot volmaaktheid van uitvoering en belangeloosheid. Dit lukt alleen maar door de handeling uit ten treuren te herhalen met een bewuste aandacht voor zelfs het kleinste detail. Uiteindelijk worden uitvoering,  doel van de handeling en de uitvoerder daarvan één en ontdek je de boeddha natuur van je bezig-zijn.

Enig relativeringsvermogen en humor is aan het zenboeddhisme gelukkig niet vreemd. Deze zelfspot , met behoudt van respect, voorkomt dat men te snel geloofd in de waan dat men de weg tot het ware inzicht al heeft afgelegd .

Eigen inzicht ;

Zelf zie ik het zo: Het individu is als een druppel water. Samen met alle andere druppels water vormt hij een meer of de zee. Maar het meer bestaat nog steeds uit alle individuele druppels water. Voor alle vormen van zijn en worden is echter een geëigende hoeveelheid water nodig. Door een eenheidservaring met de wereld, door een inzicht als een donderslag bij heldere hemel wordt het individu verlost van eigen lijden Door zich bewust te worden van zijn plaats in alles. Dit, omdat de som van het lijden in de wereld van al wat leeft afgewogen tegen al het geluk altijd als uitkomst nul heeft. Anders gezegd: De wereld als geheel kent geen lijden. Wie een is met de wereld wordt van het eigen lijden verlost. Dus niet door er niet te zijn of volledig opgelost , maar door een te zijn met jezelf in al het andere..

Let wel het geen hier boven geschreven is mijn eigen interpretatie en maakt op geen enkele wijze aanspraak op zelf maar een benadering te zijn van de denkbeelden van de grote zenmeesters. U kunt ook niet langs komen voor advies.

Terug naar de haiku;

Geschiedenis;

De haiku kent een lange ontstaansgeschiedenis. Oorspronkelijk werd dit vers bestaande uit 17 lettergrepen of eigenlijk klanken ( 5-7-5) gebruikt als hokku, het openingsvers of aanzetstrofe van een kettinggedicht renga in het Japans. * Al in de 7de eeuw werden aan het Japanse keizerlijk hof dergelijke gedichten  geïmproviseerd. vaak ook door vrouwen , voorgedragen en soms opgeschreven. Het door improvisatie   maken van deze elegante  kettinggedichten werd gezien als een beschaafd gezelschapsspel. Waarin elke hoveling zich diende te bekwamen.  Het belangrijke openingsvers zette qua sfeer en emotionele lading de toon en van de overige deelnemers werd verwacht, dat zij hier verder op borduurden. De verdere verzen van de renga bestonden uit tanka’s . Een vorm van gedicht met 17 plus 14 = 31 lettergrepen in 5 regels van 5-7-5-77 lettergrepen. Deze renga werden al vanaf de 7 de eeuw verzameld en gebundeld. De tanka als enkelvoudig vers ontwikkelden zich later los van het kettinggedicht tot een zelfstandige versvorm. Die ook nu in een modern jasje gestoken nog vele beoefenaars kent.

De hokku begon in de daarop volgende eeuwen  steeds meer als op zich zelf staand genre   beoefend te worden,  al bleef zij  in wedstrijdvorm  steeds deel uitmaken van de renga. Tot de 3 grootste meesters van de hokku worden Matsuo Basho, Issa en Buson gerekend. Van Basho wordt wel gezegd, dat hij wat de inhoud betref als geestelijk vader van de haiku mag worden beschouwd. Issa vertegenwoordigt de menselijke en het  barmhartige component.

De hokku werd aan het eind van de 19 de eeuw geheel verzelfstandigd tot wat wij nu kennen als de  haiku .

Taalopbouw;

Belangrijk in zowel de haiku( hokku) als de tanka was en is de verwijzing naar een natuur beleven gekoppeld aan een jaargetij. Dit meestal door het gebruik van een woord, dat specifiek daarnaar verwijst

bv. Kersenbloesem voor de lente, de volle maan voor de herfst etc.

Het moet overigens gezegd, dat de Japanse taal geen lidwoorden en meervoudsvormen kent zoals in de Angel Saksische talen wel het geval is. In Japan wordt de haiku dan ook geschreven als een regel *, die wordt geschreven en gelezen van boven naar beneden en van rechts naar links. De haiku wordt  in Japan geschreven in 17 mora, lettergrepen met een verschillende gewicht ( te vergelijken met nadruk maar dan in klank) en lengte. Een fenomeen dat we in onze taal niet kennen. Deze verschillen in taal maken goed vertalen met een juiste zinsbouw en klankrijm tot een vrijwel onmogelijke opgave.

*Er zijn tussen haakjes wel voorbeelden bekend van haiku geschreven als 3 verticale regels als gedichten bij illustraties.

De onderverdeling in drie horizontale regels met een onderverdeling in lettergrepen is dus een aanpassing aan de Angelsaksische taalfamilie, die ook gebruikelijk is in de Romaanse talen.

* Deze 17 lettergrepen of eigenlijk morae worden gezien als de 17 momenten van volmaakt inzicht van de Boeddha

Iets over de inhoud

De haiku was en is allereerst een bijzondere natuur ervaring. Een ervaring die voortkomt  uit het gebruik van alle zintuigen. Deze gewaarwordingen  worden  beschreven met oog voor het kleinste detail. Dit zonder er verdere conclusies aan te verbinden. Er wordt ook niet geprobeerd deze ervaring naar een hoger plan te tillen als naar dat wat werkelijk plaats vindt. Er is zelden sprake van een vergelijking in de vorm dan of als die ergens naar verwijst binnen of  buiten het gedicht.. .  De haiku houdt zich nauwelijks bezig met oorzaak of gevolg,( causaliteit) slechts de handeling of gebeuren van het moment zelf is alles wat telt. Toch kan zij ook iets van de geest van het zenboeddhisme ademen juist door deze nadruk op het kleine en het alledaagse. De bijna devote sfeer, die ontstaat door het gebruik van zo weinig woorden. Zonder valse bescheidenheid en pretenties. De leegte en verstilling , die uit veel van deze verzen spreken vinden een equivalent in het zazen ( mediteren) en de verhoogde staat van gewaarworden en bewustzijn, die daar het gevolg van zijn. Het niet beschreven , maar wel aangewezen en opgeroepen gevoel van vereenzelviging en eenheid met het gebeuren is een ander kenmerk dat ook de zenmeesters kenmerken. Het doel van het vers is het zijn in zichzelf zonder valse opsmuk of illusies. De haiku is een geestelijke oefening in het letterlijk na-denken en na-voelen van het kleine wat elk moment kan gebeuren, maar uitgelicht de grenzen van het moment overschrijdt Voor de gevoelig gemaakte geest leidt tot Satori *. ,Je in en voor   17 lettergrepen verenigd met de eeuwigheid van het boeddhistische rad van wedergeboortes en verlossing.

Over de vorm

Zo als boven al geschreven kent in het westen de haiku in beginsel een vrij strakke vorm van drie regels met een opbouw van 5-7-5 lettergrepen. Is deze vorm heilig en is er geen sprake van een haiku als deze wet van 5-7-5 wordt genegeerd of overtreden door toevoeging van een of meer lettergrepen? Ik weet, dat er puristen zijn die vinden dat hoe dan ook de heilige traditie moet worden gehandhaafd. Voor hen is de wet heilig zonder dat zij zich afvragen welk nut en betekenis dit rigide vasthouden aan wat vroeger misschien te doen gebruikelijk was, of alleen maar zo gegroeid, nu voor het heden werkelijk heeft. Wie zich al te krampachtig vastklampt aan gebruiken en vormen verliest de veranderlijke werkelijkheid van het echte leven al te makkelijk uit het oog. Voor deze puristen ken ik maar een oplossing, laat je naturaliseren tot Japanner. Zelf val ik onder de categorie van de meer rekkelijken in de leer. Met waardering voor de oorspronkelijke vorm en de wil deze zo goed mogelijk na te volgen blijft toch de inhoud belangrijker als de vorm. De ziel van het vers is belangrijker dan zijn aardse verschijninningsvorm , nietwaar?. Als het nodig om meer lettergrepen toe te voegen om de inhoud grammaticaal beter te laten lopen schroom ik niet van het 17voudige pad af te wijken .Inhoud gaat voor vorm behalve als het gaat om knappe vrouwen(grapje). Van mij hoeft wat ik schrijf ook geen haiku te heten . Ik noem ze net zo lief laiku’s .(samentrekking van ludo en haiku )Wat betreft de inhoud en oorzakelijke verbanden . Ik ben een westerling en opgegroeid met de waarden van de logica en in het zoeken naar oorzakelijke verbanden . Het kan zijn dat de natuur in het Westen verschilt met die van het Oosten. Het schrijven van de pure haiku laat ik graag over aan de Japanners. Die doen dat al eeuwen boven alle lof verheven. Laat mij maar Hollandse haiku’s schrijven en proberen een synthese te bereiken. Een brug te bouwen tussen het oosterse en het westerse denken en voelen. Als ik mag meewerken aan het leggen van de taal als fundamenten voor die brug heb ik voor mij zelf als dichter al genoeg gedaan.

Ter afsluiting een haiku;

Geen mens kan leren

hoe het voelt om werkelijk

een boeddha te zijn

LUDO 2-06-2018

Wie geïnteresseerd is geraakt na deze inleiding in de haiku kan om zijn kennis te verbreden het boek de nieuwe maan lezen . Uitgegeven door Meulenhoff in de jaren 80.

Zen boeddhisme en neo liberalisme gaan niet samen

Satori moment van verlichting gevoel van eenwording  met alles in de eigen en en omringende natuur